مقاله دانشگاهی – تحلیل الگوی پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی ( مطالعه تطبیقی آراء دانشمندان …

هر چند افراد ریسکپذیر هم میتوانند از شیوههای حذف یا انتقال استفاده کنند اما برای کسب منفعت دلخواه سعی در اعمال بهترین موازنه بین فرصتها و ریسکها دارند که گاهی موازنه یعنی خود را برای کسب منافع موقعیت در معرض ریسک قرار دادن، سطوح فوقالعادهای از موفقیت را نصیب فرد خواهد کرد زیرا بعضی ریسکها در بعضی موقعیتها فایدهشان بر جنبهی منفیشان میچربد. آنگاه راهکاری را به منظور کاهش آثار منفی آن موقعیت یا حادثه در پیش بگیرد. در واقع کاهش اثر سوء ریسک یا احتمال ریسک همان کنترل موقعیت است که شامل انواع استراتژیها میشود (جینز، ۱۳۹۱، ص ۹۰ و دنبرگ، ۱۳۹۰، ص ۶۰ و جهانبانی و دیگران، ۱۳۸۹).
۱) خرید و فروش ریسکها: برای راحت شدن از بار نگرانی و نااطمینانی یک ریسک ناخواسته باید آنرا فروخت، برای رسیدن به فرصتی که در قبال قبول ریسک برای افراد ایجاد میشود باید ریسک را خرید و در وضعیت عکس باید آنرا فروخت (منظور خرید و فروش عوامل و شرایط ریسکدار است مثلا فروختن خانهای که روی گسل زلزله قرار دارد).
۲) تنوع بخشی (= نچیدن تخم مرغ ها در یک سبد): راهی قوی که طبق آن بدون کاهش منافع مورد انتظار ریسک، احتمال نتیجهی منفی به طور اساسی کم میشود، وقتی بین پیامدهای یک تصمیم همبستگی شدید موجود نباشد و ناپایداری آنچنان نمود نداشته باشد یعنی توزیع ریسک در این موقعیت صورت گرفته است.
۳) تمرکز ریسکها: برنارد بارش یکی از نظریهپردازان حوزهی ریسک است که معتقد است اگر تخممرغها را در یک سبد بچینید، سبب میشود تا سبد را بپایید به این دلیل که نفع حاصل از تحمل ریسک بر کاهش احتمالی پیامدهای منفی میچربد، در چنین موقعیتی بهتر است تخممرغها را در یک سبد بچینید و طبق گفتهی بارش با استفاده از تجربیات سعی کنید تأثیر مثبتی بر پیامدها داشته و فرصتها را اداره کنید. (منظور از تخممرغها در این دو راهکار اخیر موقعیتهای ریسکدار است).
۴) اهرم کردن: یعنی بزرگ کردن مقیاس جنبههای مثبت و منفی پیامدهای موقعیت ریسکدار، این راهکار بیشتر در حوزهی مالیه کاربرد دارد مثلاً وقتی که برای مدیریت ریسک یک دارایی در معرض خطر زیاد، وام گرفته میشود. زیرا وام گرفتن هم خود تصمیم ریسکدار است ولی به هر حال نتایج منفی آثار وقوع ریسک آن دارایی در معرض خطر را تضعیف میکند و منافع بالقوه را افزایش و بخشی از ریسک را به وامدهنده منتقل میکند.
شکل شماره ۲-۲: دسته بندی استراتژیهای مدیریت ریسک با معیار روحیهی مواجهه با ریسک
اما دستهبندی دیگر از استراتژیهای مدیریت ریسک را با مدّنظر قرار دادن هدف مدیریت انجام دادهایم: کاهش خسارت و آثار سوء به عنوان یک هدف نهایی از طریق توزیع ریسک، تمرکز ریسک، سد کردن یک ریسک در برابر نتایج منفی ریسک دیگر و اهرم کردن مقدور میباشد. گریز از موقعیت ریسکدار نیز با اجتناب از تصمیم ریسکدار، رعایت استانداردهای امنیتی و خرید و فروش ریسکها محقق میشود. اما به منظور تأمین مالی ریسک باید آن را به بخشی که تخصص مدیریت ریسک را دارد منتقل و بدین ترتیب ریسک را بیمه کرد.
شکل شماره ۲-۳: دسته بندی استراتژیهای مدیریت ریسک با معیار هدف مدیریت
۲-۳٫ بخش دوم: انواع بیمه
۲-۳-۱٫ بیمه بازرگانی متعارف
۲-۳-۱-۱٫ واژه بیمه
در ادبیات فارسی نام قرارداد حمایتی بین دو طرف “بیمه” نامیده میشود، دربارهی این وجه تسمیه اختلاف نظر وجود دارد، در فرهنگ معین این واژه همریشه با کلمه هندی “بیما” که همریشه با کلمه فارسی “بیم” است ذکر شده است. بعضی هم اصل این کلمه را پارسی دانسته و به نام شهری در طبرستان به نام بیمه که بواسحق اصطخری در کتاب “مسالک و ممالک” آورده است استناد میکنند. در ادبیات انگلیسی معادل کلمهی بیمه، واژهای[۷] است که به استناد فرهنگ لغت آکسفورد ریشهی[۸] آن به معنای کلی اطمینان میباشد، اما در ادبیات فرانسه بیمه را “اسورنس[۹]” گویند و در فرهنگ لغت آکسفورد دو همخانوادههای این کلمه[۱۰] به معنای تضمین و سازگاری ذکر شده است، هر چند ساختار لغوی این کلمات مشابه میباشد اما با هم تفاوت مفهومی دارند، در حالیکه تعبیر فرانسوی معادل اطمینان و بیمه و تعهد و ضمانت و خاطرجمعی و گرفتاری است و اشاره به خرید پوشش بیمهای برای واقعهای که به هر حال رخ خواهد داد و در حوزهی بیمه اشخاص بوده و همان بیمه عمر است، دارد. اما واژهی انگلیسی درمعنای عام بیمه بکار میرود و مربوط به حوادث محتملالوقوع است و کاربرد بیشتری دارد (محمود صالحی، ۱۳۸۸، ص ۷۹ و حسینیپور، ۱۳۹۱، ص ۳۶).
۲-۳-۱-۲٫ معنای اصطلاحی بیمه
بیمه یکی از تکنیکهای مدیریت ریسک است. اقای جان هایرن برای اولین بار در مقالهاش توضیح داد که تئوری بیمه به عنوان انتقال احتمال ضرر و جبران خسارت شخصی با هزینه دیگران از طریق مشارکت در عملیات صندوقهای شرکتهای بیمه است (هایرن، ۱۹۵۴). توجه به مکانیزم این تکنیک نشان میدهد که بیمه از دید بیمهگذار به مثابه انتقال ریسک در ازای پرداخت حق بیمه به بیمهگر است. حتی اگر خطر مورد نظر رخ ندهد باز هم از دست دادن یک ضرر کوچک به نام حقبیمه در مقایسه با ضرر و خسارت غیرقابل پیش بینی ناشی از ریسک، خود نوعی منفعت محسوب میشود. اما از آن سو بیمهگر با پذیرش ریسکهای بیمهپذیر سعی در سرشکن کردن خسارت احتمالی که پذیرفته است داشته و به عبارت دیگر بیمه از دید بیمهگر استراتژی توزیع ریسک در جهت مدیریت آن است.
۲-۳-۱-۳٫ تاریخچه بیمه بازرگانی متعارف
بیمه یک راهبرد مدیریتی ریسک است و به همین دلیل پیشینهی بیمهگری با تاریخ واکنش به ریسک همزاد است و آثار بجا مانده و مکتوب از فلسفه و ماهیت ریسک؛ ذهن را به نظریهی اساسی بیمه منتقل و متمرکز میکند زیرا همهی افراد جهت تضمین تعادل در زندگی و تأمین امنیت با توجه به نسبی بودن امنیت در مواجهه با ریسک، نیاز به عاملی دارند که از احتمال زیان و گسترش ضرر در امان بمانند، پس نهاد بیمه به یک عبارت به اندازهی قدمت فرهنگ بشری، پیشینه دارد. اولین نشانههای بیمهگری در به اشتراک گذاشتن و توزیع ریسک و خطرات زندگی در بین جمع بروز یافته است. به نظر میرسد این رفتار حمایتی که تبلور حس نوعدوستی و معاضدت بود همان نقطهی پایان بربریت بشر و یک عنصر فرهنگی بشری به حساب میآید. دورهی غیر مدون تاریخچهی بیمه به کاربرد روشهای اولیه توزیع ریسک در ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد توسط تجار چینی که بار کشتیهای خود را بین چند کشتی تقسیم میکردند، برمیگردد (موندی، ۲۰۰۱ و چودری، ۱۹۸۳).
اما ریشهی بیمهی مرسوم در فعالیتهای قرارداد رهن تعهد در جهان باستان در بابل است که بیشتر جنبهی وام و شرطبندی داشت و طی آن وامدهنده شرط میگذاشت در صورت سودآور بودن سفر تجاری علاوه بر دریافت اصل وام، در منافع تجارت نیز سهم داشته باشد اما در صورت بروز سرقت از کاروان، بازرگان میتواند از وام برای جبران زیان خود استفاده کند، پس اولین نوع بیمه انتفاعی در زمینه حمل و نقل اتفاق افتاد. اولین بیمهنامه باربری مدون بر اساس دریافت حقبیمه و به صورت قراردادی بنا به درخواست بازرگانان یکی از شهرهای فلورانس، گمباردی، ونیز یا بندر جنوا در ایتالیا با عنوان “وام حوادث دریایی”[۱۱]در قرن ۱۴ صادر شده است و قراردادهای مستقل بیمهای تدوین شد. اما ممنوع شدن قرارداد مزبور توسط پاپ گرگوری نهم در سال ۱۲۳۴ با استدلال به وجود عنصر حرام ربا در آن، نقطهی شروع توسعه بیمه به معنای متداول به حساب میآید (دستباز، ۱۳۷۱ و محمود صالحی، ۱۳۸۸، ص ۸۴ و پندلتون، ۱۹۹۸) زیرا از آن پس وامدهندگان شکل قضیه را عوض کردند و حقّ تحمل ریسک را در ابتدای قرارداد به صورت توافقی از بازرگان میگرفتند و دیگر این حقبیمه، اضافه بر وام محسوب نمیشد. کمکم همین قرارداد، خساراتی را که بعد از رسیدن به مقصد احتمالاً متوجه بیمهگذار میشد تحت پوشش داد و زمینهی رواج انواع بیمه فراهم شد. با مدرنیزه شدن صنایع، افزایش تولید و توسعه مبادلات، بازرگانان به سرمایه و حمایت مالی سرمایهداران نیاز پیدا کردند و از قرن ۱۵ میلادی برخی از این افراد بیمه را به صورت حرفهی مستقل خود قرار دادند. در اوخر قرن ۱۶ میلادی به موازات پیشرفت تجارت و صنعت چهار گونه بیمه پدید آمده بود: بیمه دریایی، آتشسوزی، عمر و حوادث.
هر چند تا حدود ۲۰۰ سال فعالیتهای بیمهای در دست بیمهگران انفرادی و دلالان بود اما بعدها در قرن ۱۸ میلادی و پس از انقلاب صنعتی در اروپا فعالیت بیمهای به شرکتهای بیمهگر واگذار شد . به دلیل اجتماع بازرگانان و دلالان بیمهای در شهر لندن، فعالیتهای مبادلهای و بیمهای رونق یافت، یکی از محلهای اجتماع متقاضیان و ارائهدهندگان پوششهای بیمهای قهوه خانهی ادوارد لویدز در لندن بود که در سال ۱۶۸۰ میلادی به صورت یک نهاد منحصر بفرد و بازار بینالمللی بیمه تبدیل شد و امروزه نام این مؤسسهی سیصد ساله را میتوان مترادف با بیمهی تجاری دانست (هیو، ۱۹۹۸ و اُبی، ۱۹۸۰).
۲-۳-۱-۴٫ ارکان قرارداد بیمه بازرگانی
در جریان انعقاد قرارداد بیمه ارکان و عناصری وجود دارد که تعریف اصطلاحی مذکور از قرارداد بیمه به آنها اشاره میکند. بیمه انتقال ریسک از بیمهگذار به بیمهگر در جهت کسب پوشش و حمایت در زمان وقوع حادثه و دریافت پاسخ به ادعای خسارت آینده در ازای حقبیمه پرداختی به شرکت بیمه است. جهت حفظ حقوق، طرفین ملزم به سپردن و رعایت تعهداتی در قبال یکدیگرند. تعهد بیمهگذار ارائه اطلاعات صحیح برای تعیین ارزش حقبیمه، پرداخت حقبیمه و اطلاع به موقع به بیمهگر در صورت وقوع حادثه طبق مفاد بیمهنامه و در کل رعایت اصول قرارداد است. اما تعهدات بیمهگر گستردهتر بوده و از ارائه اطلاعات کامل از مفاد و مندرجات بیمهنامه شروع میشود که این تعهد باید به صورت ارائه نسخهای از بیمهنامه که حاوی تمام شرایط توافقی باشد عملی شود، تعهد اصلی بیمهگر جبران خسارت مورد تضمین، به صورت صحیح و سریع است. اکنون لازم است تمام عناصر این قرارداد معرفی شوند:
بیمهگذار[۱۲]شخصیت حقیقی یا حقوقی که مترصد دریافت پوشش بیمهای و کسب تأمین است و به منظور مدیریت ریسک مقابلش از راهبرد شایع انتقال استفاده میکند.
بیمهگر[۱۳]معمولاً یک شرکت است، بنابراین شخصیت حقوقی دارد و در ازای دریافت حقبیمهای که خود تعین میکند، ریسک متقاضیان بیمه را میپذیرد و تعهد جبران خسارت میدهد و هدایتگر روند کار است.
ذینفع[۱۴]شخص یا نهادی (حقیقی یا حقوقی) است که در صورت وقوع حادثه به دنبال دریافت ارزش مورد تعهد بیمهگر است، که ممکن است همان بیمهگذار و متقاضی قرارداد یا شخص ثالث باشد. به هر حال از انعقاد قرارداد منتفع میشود و بیمهشده هم نامیده میشود.
فرم پیشنهاد اولیه[۱۵]این فرم توسط بیمهگر مطابق با مواد قانون بیمه و در قالب استاندارد تنظیم و در آن شرح شرایط عمومی و منافع طرفین و سپس شرایط توافقی و نیز میزان حقبیمه و سطح تعهد بیمهگر مشخص است. و لازم است به نظر و تأیید هر دو طرف قرارداد برسد.
بیمهنامه[۱۶]بیمهنامه همان سند اصلی تنظیم مسئولیتها و تعهدات هر یک از طرفین و حاوی تاریخ شروع و پایان قرارداد است. که قوانین حاکم بر آن را نهادهای رسمی ناظر بر امور بیمهای تعیین کردهاند.
ریسک[۱۷]: ریسک یا خطر احتمالی همان رویداد زیانبار احتمالی است که باعث ورود آسیب جسمی، روانی و یا مالی در دارایی بیمهشده و دلیل اصلی وجود قرارداد بیمه استویژگیهای ریسک بیمهپذیر عبارتند از :
عنصر احتمال: خسارت بالقوهی خطر باید غیرمنتظره، پیشبینی نشده و احتمالی و اتفاقی باشد. به عنوان مثال، ریسک تصادف رانندگی دارای چنین مشخصاتی است.
فراوانی: باید تعداد زیادی واحدهای مستقل در معرض خسارت خطر مشابه وجود داشته باشند. شرکت های بیمه با استفاده از تجزیه و تحلیل آماری از حوادث گذشته و دادههای فعلی جمعآوری شده از منابع مختلف و با استفاده از مفهوم مهم قانون اعداد به تعیین احتمال وقوع خسارت میپردازند. با استفاده از قانون اعداد بزرگ، شرکتهای بیمه میتوانند پیشبینی نسبتاً دقیقی از تعداد تلفات آتی که در یک گروه خطر مشابه رخ خواهد داد انجام دهند.
خسارت باید مشخص باشد: زیان بالقوه خطر مورد بیمه باید از نظر زمان، مکان و علت و مقدار تقریبی مشخص باشد. شرکت بیمه باید قادر به تخمین زمان پرداخت یک ادعا و چگونگی محدود دورهی پوشش اعطا شده به بیمهگذار باشد.
خسارت ناشی از ریسک باید قابل توجه باشد: برای مردم ضرر ناشی از دست دادن چیزهایی مانند چتر، قلم و عینک آفتابی عادی و قابل پذیرش است. چنین ضرر و زیانی از نظر مالی آنچنان مهم نیست. جایگزینی یک چتر مشکلات مالی بسیاری برای افراد ایجاد نمیکند. این نوع از دست دادن به طور معمول موضوعی برای بیمه با تقبّل هزینهی اداری رسیدگی به این دعاوی کوچک نیست.
میزان از دست رفتن باید قابل پیشبینی باشد: این پیش بینی از ادعای خسارت در آینده، بیمهگر را قادر میسازد تا نرخ مناسبی از حقبیمه به تناسب هر یک از بیمهنامههای صادر شده را تعیین کند و اطمینان حاصل شود که بودجهی کافی برای پرداخت ادعاها را در اختیار خواهد داشت و از عهدهی تعهدات خویش بر خواهد آمد.
ریسک نباید نامحدود باشد: ریسکهای نامحدود برای بیمهگر فاجعهبار خواهند بود و شدت احتمال ورشکستگی شرکتهای بیمه را بالا میبرند. به عنوان مثال، صدمه به اموال ناشی از جنگ. در چنین مواردی، دولت مسئولیت جبران عواقب را بر عهده میگیرد زیرا پوشش این سطح از خسارت در توان بیمهگر خصوصی نیست مگر اینکه به قرارداد بیمهی اتکایی متوسل شود. (اوتریل، ۱۳۸۱، ص ۱۷۱ و علی، -۲۰۰).
حقبیمه[۱۸]: از ریشهی واژهای[۱۹] لاتین به معنای غنیمت و پاداش[۲۰] نشأت گرفته است[۲۱]. حقبیمه توسط بیمهگذار در قبال دریافت تعهد جبران خسارت و اطمینان خاطر پرداخت و برای بیمهگر عنوان پاداش در قبال تحمل ریسک را دارد.
پوشش بیمهای[۲۲]پوشش همان ارزش تضمین شده توسط بیمهگر در صورت وقوع رویداد و حادثه مورد نظر است.
فرانشیز[۲۳]بعضی از قراردادهای بیمهای حاوی بندی به نام فرانشیز هستند که همان محدودیت میزان خسارتی است که بیمهگر در صورت بروز حادثه موظف به پرداخت آن است و بوسیله بیمهگذار تقبّل میشود.
الحاقیه[۲۴]الحاقیه، قراردادی است که اگر بیمهگر ارزش بیمهنامه را کمتر از ارزش واقعی (بنا بر هر دلیل مثلا افزایش چشمگیر شدت ریسک در مدت اعتبار قرارداد یا در صورت سهلانگاری بیمهگر) تعهد کرده باشد، بیمهگذار اجازه دارد آن را بر اساس ارزش واقعی منعقد کند. این قرارداد در واقع مصحّح اشتباهات بوجود آمده در قرارداد اولیه است.

یک مطلب دیگر:
متن کامل - تحلیل الگوی پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی ( مطالعه تطبیقی ...

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.