تحقیق – تحلیل الگوی پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی ( مطالعه …

نظارت بر رعایت انصاف در تخمین حق عضویتهای مدیریتی که توسط بیمهگذاران به سهامدارانی که به عنوان مدیر فعالیت میکنند، پرداخت میشود؛
ممانعت از بیمهکردن هر دارایی که به یک روش غیرشرعی مدیریت شده یا اهدافی را دنبال میکند که با موازین اسلامی مغایرت دارند مانند دارایی بانکهای تجاری؛
ارائهی مشاوره به متصدیان و عاملان امور تکافل در رابطه با فعالیتهای آنها.
(بالله، ۱۳۸۷ و گروه مطالعات اسلامی بیمه، ۱۳۸۶).
۴-۴-۳٫ الگوهای عملیاتی تکافل (الگوهای متعارف)
۴-۴-۳-۱٫ الگوهای یک وجهی
۴-۴-۳-۱-۱٫ الگوی مضاربه
مضاربه یک واژهی عربی است و در کتاب لسانالعرب اثر ابنمنظور آمده که از ریشهی “ضرب” و به معنای زیر پا گذاشتن زمین برای جستجوی روزی میباشد. این عقد شرعی بین یک طرف که تأمین منابع مالی را بر عهده میگیرد و در اصطلاح فقهی ربّالمال گفته میشود و طرف دیگر که راهاندازی فعالیت تجاری را انجام میدهد و اصطلاحاً عامل مضاربه لقب گرفته با شرط توزیع سود حاصل به نسبت معین و نه مقدار قطعی و نیز با این مفاد که زیان احتمالی تجارت بر عهده ربّالمال خواهد بود و عامل فقط در صورت ارتکاب قصور فاحش مسئول و ضامن است منعقد میشود (خمینی، ۱۳۶۸، ص ۴۰۰). فقهای مسلمان به مضاربه “القراض” گویند که نوعی توافقنامه تضامنی_سهامداری است (صدیق، ۱۹۹۵). مضاربه یکی از معاملات رایج میان عقلا بوده؛ و علامه حلّی ترکیب ثروت سرمایهدار و استعداد و تخصص عامل تجارت را اقتضای حکمت و مفید به حال طرفین و دلیل ضرورت انجام این معامله میداند (بروجردی، ۱۳۷۳، ص ۲). مشهور است که پیامبر اسلام (ص) قبل از بعثت با اموال حضرت خدیجه کبری (س) بر اساس مضاربه به تجارت میپرداخت. این نظام تجاری شکل ابتدایی مفهوم امروزی شرکت تضامنی محدود است (لیم و دیگران، ۲۰۱۰ و صدیق، ۱۹۹۵). مضاربه نوعی مشارکت محدود است زیرا از دو جنبهی نتایج تجارت که سود و زیان است، دو طرف فقط در سود شریک هستند و خسارت احتمالی بر عهدهی ربّالمال خواهد بود. بر اساس نظر فقها سرمایه فقط باید در تجارت به کار انداخته شود، در واقع وضع مضاربه بر اساس طلب سود از تجارت است و نه صنعت و سایر حرفهها.
اشکالی از تکافل بر پایهی عقد مضاربه صورت میگیرد. الگوی تکافل مبتنی بر عقد مضاربه، رویکرد غالب در پوششهای تکافلی است و اولین بار در سودان[۱۰۴] به کار گرفته شده است (ناطق گلستان و غیورباغبانی، ۱۳۸۷). بعد از آن این الگو در کشورهایی از جمله عربستان سعودی، برونئی و بیشتر در کشورهای جنوب شرق آسیا، مالزی و اندونزی (راه چمنی، ۱۳۸۷) اجرا شده است. طراحان این الگو معتقدند در این روش قرارداد پایه بین متکافلین و شرکت تکافل، عقد مضاربه (با شرط توزیع سود حاصل به نسبت معین و براساس مفاد و احکام عقد مضاربه) است. و هدف تکافل که تأمین است از تحقق هدف مضاربه که کسب سود سرمایهگذاری و تجارت است حاصل میشود (آقامهدوی و دیگران، ۱۳۸۸و اسلامی بیدگلی و کاظمیان، ۱۳۸۴). در واقع تمایز در کسب و کار ناشی از تجارت از محل منابع تکافل شاخصهی این الگو است (عبیدالله، ۲۰۰۵، ص ۱۲۹). این مدل اجازه میدهد تا اپراتور (متصدی) تکافل برای به اشتراک گذاشتن نتایج تعهد از عملیات و همچنین کسب بازده از فرآیند سرمایهگذاری حقبیمه، و داشتن عملکرد مطلوب انگیزه داشته باشد (عمران عثمانی، ۲۰۰۷). اما از آنجا که در این الگو تمام درآمد شرکت، وابسته به موفقیت عملیات مضاربه است؛ ولی در محیطهای اقتصادی نوعی، ضمانتی برای موفقیت و سودآوری عملیات مضاربه وجود ندارد. ترتیب مضاربه خالص دارای پتانسیل ایجاد مشکل عملیاتی برای بیمهگراست (کؤن، ۲۰۰۷). این مسأله می تواند منجر به کاهش تقاضا از سوی اشخاص حقوقی ذیصلاح برای همکاری به عنوان مجری تکافل شود. اما این مدل به دلیل اینکه علاوه بر اعطای پوشش ریسکهای تکافلشونده، او را به طور مستقیم در هزینههای عملیاتی و اجرایی امور بیمهای و اقتصادی شریک نمیکند و نیز در صورت سودآور بودن عملیات تجاری مضاربهای از سود بهرهمند خواهد کرد، از دید تکافلشوندگان بسیار مناسب است (جعفر، ۲۰۰۷، ص ۲۰۵).
۴-۴-۳-۱-۱-۱٫ تکافل عمومی با الگوی مضاربه
قراردادی بین متکافلین به عنوان ربّالمال و شرکت تکافل به عنوان مضارب که مجری عملیات خواهد بود، منعقد میشود. هریک از متکافلین مبلغی را که در قرارداد مشخص شده است با عنوان تبرّع که مستلزم قطع رابطهی مالکیت نسبت به مال است، به صندوق تکافل پرداخت مینماید. متصدّی مبالغ صندوق را در طرحهای سرمایهگذاری مشارکت و طبق قرارداد به تأمین خسارات اعضا میپردازد. سهم سود عامل و صندوق از قبل به نسبت توافقی در قرارداد درج میشود (لیم و همکاران، ۲۰۱۰). تأمین “هزینههای عملیاتی”، تأمین مکان، نیروی انسانی، تجهیزات و ملزومات، تبلیغات و اطلاع رسانی و … از جمله هزینههای شرکت و بر عهدهی شرکت است. صندوق تکافل نیز در فرآیند مالی خود، بخشی از منابع را به عنوان هزینههای جانبی لحاظ و پرداخت مینماید. مهمترین اجزاء این هزینههای جانبی عبارتند از: الف) هزینهی تکافل (یا بیمه) اتکایی (که به شرکت ضمانت کنندهی صندوق پرداخت میگردد)، ب) ذخایر لازم برای پرداخت خسارات قریبالوقوع (بخشی از منابع صندوق از محل پرداختهای متکافلین که به منظور مدیریت هزینههای جاری و قریب الوقوع، به خصوص پرداخت خسارتهایی که پیش از تحقق درآمدهای صندوق از محل سرمایهگذاری بروز مینماید، نگهداری میشود) و ج) ذخایر قانونی (که معمولاً براساس قوانین بالادستی بیمهای کشورهای محل سکونت یا فعالیت صندوق و شرکت تعیین و به نهاد حاکمیتی مذکور پرداخت میگردد)؛ با توجه به مفهوم تبرّع، در صورت وقوع کسری متکافلین در خصوص تأمین کسریهای صندوق تعهدی ندارند و متصدی از بودجهی خود (سودی که از مضاربه برده) به صندوق، قرضالحسنه پرداخت میکند (آقامهدوی و دیگران، ۱۳۸۸). در نهایت پس از کسر همه خروجیها در صورت وجود مازاد منابع، تصمیم مدیریتی لحاظ میشود.
۴-۴-۳-۱-۱-۲٫ تکافل خانواده با الگوی مضاربه
تکافل خانواده در این مدل دارای دو رکن است، متصدّی یا عامل تکافل که صاحبان سهام شرکت هستند و هزینهی راهاندازی فعالیت تجاری را فراهم و عملیات تکافل را اداره و معادل عامل در عقد شرعی مضاربه هستند. و مشارکتکنندگان یا متکافلین که تأمینکنندهی سرمایهاند و به منظور کسب پوشش مناسب در برابر ریسکهای زندگی در برنامه شرکت میکنند و معادل ربّالمال در عقد شرعی مضاربه هستند. صندوق تکافل در تکافل خانواده، ماهیتی شبیه به صندوق تکافل در تکافل عمومی دارد، بدین معنا که شرکتکنندگان (متکافلین) با پرداخت وجوهی معین به آن، در تأمین خسارات یکدیگر ( در اینجا، خسارات معینی از جمله فوت، از کارافتادگی و …) مشارکت و همیاری مینمایند. پرداخت ادعاهای خسارت، هزینههای پذیرهنویسی و ذخیرهی احتیاطی از این محل تأمین میشود. وجوه پرداخت شده به این صندوق نیز همانند الگوی قبلی، دارای ماهیتی تبرّعی بوده، رابطه مالکیتی آن با متکافلین قطع میگردد. کسری این حساب توسط قرضالحسنه از سوی شرکت جبران و اگر مازاد پذیرهنویسی رخ داد، مازاد بین متصدّی و تکافلشوندگان تقسیم میشود. اما صندوق (یا حساب) ویژهی متکافلین، صندوقی است که متکافلین مبالغی را به عنوان سرمایه آورده (یا وجوه پسانداز شدهی خود) به آن واریز مینمایند تا در جریان سرمایهگذاری، سودی به آن تعلق گیرد و از منافع آن بهرهمند شوند. برخلاف صندوق تکافل، مبالغ پرداخت شده به این صندوق در ملکیت متکافلین باقی میماند. تمام وجوه صندوق ویژه در ابزارهای مالی شرعی سرمایهگذاری و به علاوه سود آن در پایان مدت اعتبار قرارداد به تکافلشوندگان تعلق میگیرد (آقا مهدوی و دیگران، ۱۳۸۸و کوپر میثمی و کؤن، ۱۹۹۹).
مازاد (پس از کسر همه خروجی های صندوق)
متکافلین
طرح های
سرمایه گذاری
(براساس عقد مضاربه)
آورده صندوق
سهم مشارکت
صندوق تکافل
جبران خسارات
سهم از سود
هزینه های اتکایی، ذخایر و سایر هزینه های قانونی
شکل شماره ۴-۱: الگوی تکافل عمومی براساس عقد مضاربه
منبع: نگارنده
مازاد (پس از کسر همه خروجی های صندوق)
طرح های سرمایه گذاری
(براساس عقد مضاربه)
آوردهی صندوق
سرمایه گذاری
صندوق ویژهی متکافلین
متکافلین
سهم از سود
اصل و فرع سرمایه
سهم مشارکت

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.