پژوهش – تحلیل الگوی پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی ( مطالعه تطبیقی …

صندوق تکافل
آوردهی صندوق
سهم از سود
پرداخت تامینی
هزینه های اتکایی، ذخایر و سایر هزینه های قانونی
شرکت تکافل
افل
نمودار شماره ۴-۲: الگوی تکافل خانواده براساس عقد مضاربه
منبع: نگارنده
۴-۴-۳-۱-۲٫ الگوی وکالت
وکالت واژهای عربی و در اصطلاح آن است که انسان در یک قرارداد بر اساس نیابت کار و معاملهای معین را که شرعاً میتواند در آن دخالت و تصرّف کند، به دیگری واگذار نماید تا از طرف او انجام دهد (خمینی، ۱۳۶۸، ص ۳۹). شریعت بر کلّیت آن صحّه گذاشته و پشتوانهی قرآنی آن در سورهی کهف آمده است: “… فابعثوا احدکُم بورقِکم هذه الی المدینه فلینظر ایّها ازکی طعاماً فلیاتکُم برزقٍ منهَ….”[۱۰۵]. همچنین این سیستم یک روش معمول در دورهی صدر اسلام بود. در واقع، حضرت محمد (ص) به طور مستقیم و غیرمستقیم درگیر در قرارداد وکالت بود، احادیث بسیاری در کتب حدیثی اهل تسنّن و نیز اهل تشیّع نشان از استفادهی پیامبر (ص) از این قرارداد شرعی دارد. برای مثال تعیین صحابی معروف جابر بن عبدالله انصاری به عنوان نمایندهی خود در فتح خیبر، تعیین عمر بن خطاب به عنوان مأمور جمعآوری زکات و صدقات (انور، ۲۰۰۴). طراحان تکافل استفاده از این عقد را در قرارداد بیمهای مناسب دیدهاند به طوریکه در واقع مدل وکالت، استاندارد مفروض تکافل است. زیرا متصدّی امور بیمهای در ابتدای شروع همکاری دستمزدی قطعی و البته توافقی همچون حقالوکاله دریافت میکند که متناظر با حقبیمه در بیمههای متعارف است و در ازای آن از سوی مشارکتکنندگان در صندوق، عملیات را به راه میاندازد (جعفر، ۲۰۰۷، ص ۲۰۲ و راهچمنی، ۱۳۸۷).
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و نیز برخی کشورهای آفریقایی (به طور مشخص سودان) از این الگو استفاده کردهاند. ممیزهی اصلی این گروه از الگوهای تکافل با مدلهای مبتنی بر مضاربه، نحوهی سهمبری شرکت تکافل از مزایای حاصل شده است. در این حالت شرکت به عنوان نمایندهی بیمهگذاران در ادارهی امور بیمهای و مالی از پاداشی معین و توافقی در ابتدای قرارداد برخوردار میشود (عبیدالله، ۲۰۰۵، ص ۱۳۰) و سهمی از سود برنامههای مالی صندوق تکافل یا صندوق ویژه دریافت نخواهد کرد لذا میتوان گفت در این مدل بیشتر از مدل مضاربه به مفهوم سازمانی تکافل یعنی “تعاون” توجه شده است (قاسم، بی تا).
مهمترین عامل در طراحی این الگو، اصرار برخی مجریان تکافل (شرکتهای تکافل) برای تضمین سود عملیاتیشان در جریان فرآیندها بوده است. با توجه به اینکه در الگوی مضاربه سود یا زیان قطعی شرکت تکافل به وضعیت سودآوری فعالیتهای سرمایهگذاری بستگی دارد، اما تحت الگوی وکالت، شرکت با انعقاد قرارداد وکالت و تعیین دقیق مبلغ حقالوکالهی خود (به عنوان درآمد قطعی) سود مورد انتظار خود را تضمین مینماید. اما همین اطمینان شرکت، منجر به افزایش ریسکهای متکافلین میشود؛ زیرا شرکت تکافل اینک انگیزهی بالایی برای بهرهبرداری بهینه از منابع متکافلین نخواهد داشت و به همین دلیل انتظار میرود متوسط عواید متکافلین (مستقیم: کاهش سهم مشارکت- غیرمستقیم: کاهش مازاد صندوق تکافل) در الگوهای مبتنی بر وکالت محض کاهش یابد. بدین جهت الگوهای وکالتی محض با منافع متکافلین در تعارض است. الگوی تکافل مبتنی بر عقد وکالت نیز در هر دو نوع تکافل (عمومی و خانواده) قابل اجراست.
۴-۴-۳-۱-۲-۱٫ تکافل عمومی با الگوی وکالت
این الگو تحت قرارداد شرعی وکالت و جدایی کامل بین سرمایهی بیمهگر و صندوق متکافلین انجام میشود و بیمهگر یک هزینهی ثابت برای مدیریت سرمایهگذاری صندوق از طرف بیمهگذاران دریافت میکند که در ابتدای دوره از صندوق کسر خواهد شد. تمام سود حاصل از عملیات سرمایهگذاری منهای هزینههای ثابت تعهد و جبران خسارت و تأمین خدمات، به طور انحصاری متعلق به بیمهگذاران است (کؤن، ۲۰۰۷). در این الگو شرکتکنندگان در حالی که اپراتور را از طرف خود به عنوان نمایندهی ادارهی امور توزیع ریسک و ادارهی فعالیت مالی صندوق تعیین کردهاند، هزینهی استفاده از خدمات او را میپردازند (عمران عثمانی، ۲۰۰۷).
۴-۴-۳-۱-۲-۲٫ تکافل خانواده با الگوی وکالت
بعد از اینکه شریک بودن متصدّی در مازاد صندوق، مورد اعتراض برخی علمای شریعت قرار گرفت و آنها معتقد بودند که طبق فقه اسلامی مضاربه به اشتراکگذاری سود است و ربطی به مازاد ندارد، در سال ۲۰۰۳ میلادی، شرکت تکافل “اخلاص” که چهارمین شرکت تکافل مالزی بود تأسیس و مفهوم قرارداد وکالت را به عنوان مدل جایگزین سیستم مضاربهای جهت ارائه پوشش تکافل خانواده به کار گرفت. در این الگو اعضا مقدار مشارکت خود را در یک صندوق خاص به عنوان هبه قرار میدهند که متمایز از حقبیمه است، متصدّی در جایگاه وکیل مقداری توافقی را به عنوان کارمزد از این حساب کسر و مابقی را در امور اقتصادی با رعایت موازین شرعی به کار میاندازد. متصدّی همچنین میتواند علاوه بر حقالعمل انگیزشی خود به عنوان وکیل، در سهمی از سود این فعالیت اقتصادی هم با متکافلین شریک شود، اما سهمی در مازاد یا سود پذیرهنویسی نخواهد داشت. در پایان دورهی قرارداد تکافل، ذینفعان ماندهی حساب به علاوه مقدار تضمینی از پیش تعیین شده را دریافت خواهند کرد (عسگری و اسمعیلی گیوی، ۱۳۸۷ و قاسم، بی تا).
مازاد (پس از کسر همه خروجی های صندوق)
متکافلین
سهم مشارکت
طرح های
سرمایه گذاری
آورده صندوق
صندوق تکافل
جبران خسارات
سهم از سود
شرکت تکافل
هزینه های اتکایی، ذخایر و سایر هزینه های قانونی
شکل شماره ۴-۳: الگوی تکافل عمومی براساس عقد وکالت
منبع: نگارنده
مازاد (پس از کسر همه خروجی های صندوق)
طرح های سرمایه گذاری
آورده صندوق
متکافلین
صندوق ویژه متکافلین
سرمایه گذاری

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.