تحلیل الگوی پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی ( مطالعه …

سهم متکافلین از سود
متکافلین
مازاد (تقسیم بین شرکت و متکافلین)
سهم شرکت تکافل از سود
(سود ناخالص شرکت)
تاسیس صندوق تبرع توسط شرکت تکافل (براساس شرط ضمن عقد مضاربه یا شرکت)
پرداخت خسارات متکافلین، براساس قرارداد و شروط ضمن عقد
سهم صندوق تبرع از سود
تاسیس صندوق سرمایه گذاری توسط
شرکت تکافل و واگذاری وجوه به آن
کل سرمایه مضاربه
(یا شرکت)
۴-۴-۶٫ تکافل و بیمه های تعاونی
در بیمههای تعاونی یک جامعهی اشتراکی اعضا برای ذخیرهی منابع به منظور کمک به یکدیگر، اعلام نیاز به همکاری میکنند و همهی مشارکتکنندگان متعهدند که نیازهایشان در صورت ضرورت برطرف شود. حقوقدانان مسلمان میگویند بیمه در قالب تعاونی و با رعایت اصول شرعی پذیرفتنی است و باید این موضوعات در آن رعایت شود: کمک به خسارتدیده از طریق حقبیمههای جمعآوری شده، حذف عناصر حرام و غیرشرعی، حذف بهرهطلبی صرف و قصد انتفاع به هزینهی افراد دیگر، (ذریه و همکاران، ۲۰۰۸) و وجود روح همکاری. ویژگیهای همکاری در تکافل، خودمسئولیتی، دموکراسی، برابری و عدالت، همبستگی، صداقت و شفافسازی، مسئولیت اجتماعی و مراقبت از دیگران است (وایت، -۲۰۰). این نظام بیمهای دارای سابقهی تاریخی نیز هست. ریشهی آن در نظام عاقله (یک نوع بیمهی متقابل در نظام قبیلهای عربستان بود و در چارچوب آن خسارت وارد بر یک نفر که همان دیه قتل خطایی بود، عمومی تلقی شده و بین اقوام ذکور پدری قاتل تقسیم میشد) است (چودری، ۱۹۸۳). در تکافل که بر اصل تعاون استوار است، همهی اعضا هم بیمهگذارند و هم بیمهگر. در واقع ایشان در کلیهی خسارتها سهیم شده و در انتقال ریسک مشارکت دارند. در واقع شرکت تکافل یک شرکت بیمهی مختلط از شرکت سهامی (سودمحور و متکی بر سرمایه) و شرکت تعاون سنّتی است (رشیدی و همکاران، ۱۳۸۷) که در شیوهی تعیین وظایف و تعهدات و عملیات بیمهای زیر نظر هیئت نظارت شرعی قرار دارد و مدلهای تعاونی، انتفاعی و غیرانتفاعی را در قالب الگوهای محض یا ترکیبی ارائه میکند. و شرکت تکافل ورژن جدید و پیشرفته، تخصصی و شرعی (موهلیم و صبّاغ، بیتا) است که اصل سرشکن کردن خسارات که ویژگی بیمهی تعاونی و انگیزهی آن واجد جهات انسان دوستی و سهیم شدن در مشقات همنوعان و مصداق بارز آیهی تعاون (محقق داماد، ۱۳۷۱) است و یک نوع عبادت تلقی میشود که اجر معنوی دارد (حبشی، بی تا). برخی از فقهای اسلامی تأکید میکنند که از بیمه نباید برای استثمار و سودسازی استفاده شود و بیمه صرفاً بر اساس اصول تعاون اسلامی مجاز است. به طور کلی مفهوم بیمهی‌ تعاونی در اسلام به دلایل زیر قابل قبول تشخیص داده شده است:‌
الف) تعاونی بر اساس اعتقاد اسلامی است و در قرآن کریم به مؤمنان امر شده که در کارهای نیک یاور یکدیگر باشند؛
ب) بیمهگذاران به طور فعال بین خودشان و برای مصلحت همگانی همکاری میکنند؛
ج) ‌هر بیمهگذار در پیروی از اصول منافع مشترک اجتماعی (تکافل) برای کمک به آن‌هایی که به مساعدت نیاز دارند حقبیمه‌ی خود را میپردازد. این سنگ بنای ساختار جامعه‌ی اسلامی است؛
د) تکافل تحت قرارداد هبه قرار میگیرد که به این ترتیب سرشکن کردن خسارتها و توزیع مسئولیت براساس نظام صندوق مشترک مدنظر است؛
ه) هدف از تکافل، کسب سود بیمورد به هزینه‌ی افراد دیگر نیست (صدیق، ۱۹۹۵).
با وجود اینکه تفاوتهای آشکاری بین مدلهای تکافل و بیمهی رایج در ابعاد پذیرهنویسی و سرمایهگذاری وجود دارد در مجموع باید گفت که غالباً مفهوم تکافل را میتوان هم ارز مدل رایج بیمهی تعاونی به حساب آورد که با توجه به وجود دو عنصر مشترک زیر در آنها این امر منطقی به نظر میرسد: اول، مفهوم سرمایهگذاری مشترک با وجوه مشارکت بیمهگذاران برای حمایت از یکدیگر و دوم، مفهوم سهیم شدن با بیمهگذاران در مازاد فنی و سرمایهگذاری (به جای آنکه این مازاد عاید صاحبان سهام متصدّی شود) (جعفر، ۲۰۰۷، ص ۲۳ و ۵۲).
۴-۴-۷٫ تکافل خانواده
۴-۴-۷-۱٫ معرفی
تکافل خانواده یک تکنیک مالی مبتنی بر تعاون برای تأمین امنیت مالی و حمایت از زنان بیوه، یتیمان و افراد تحت تکفل و وابستگان بیمهگذار و ایجاد مصونیت برای فرد یا مجموعهای از افراد و خانوادههایشان در برابر ریسک مالی غیرمنتظره در صورت فوت نابهنگام متقاضی بیمهی عمر تکافل است (بالله، بیتا و آقامهدوی و دیگران، ۱۳۸۸). توابع بیمهی عمر تکافل به عنوان یک ابزار پسانداز برای جمعآوری یک سرمایهی نهایی در پایان دورهی قرارداد و به صورت همزمان به عنوان یک ابزار حمایتی که با آن همهی بیمهگذاران در برابر ریسک مالی ناشی از فوت نابهنگام یا ازکارافتادگی دائم و از دست رفتن منبع درآمد تضمین مییابند، نمود دارد (کؤن، ۲۰۰۷). متقاضیان این طرح باید با عضویت در یک طرح تکافلی با دورهی ثابت و البته قابل تجدید، با سررسید انتخابی موافقت کنند. این مدت حداقل ۵ ساله و حداکثر ۴۰ ساله پیشبینی شده است. تفاوت عملیاتی بین بیمهی عمر متعارف و تکافل خانواده، در سرمایهگذاری وجوه جمعآوری شده نزد شرکت و همچنین روش تصمیمگیری در هزینه کردن مازاد صندوق است. در این سازوکار اسلامی تمام امور اقتصادی در کانالهای مجاز شرعی و حلال اجرا میشود صورت میگیرد (قاسم، بی تا). این طرح با هر یک از الگوهای مبتنی بر عقود اسلامی از جمله مضاربه یا وکالت اجرا شود مطابق قوانین اسلامی، تمام دستمزدها، پرداختها، درصدهای تقسیم سود از ابتدای قرارداد مشخص و شفاف خواهد بود. بعد از تعیین مدت زمان قرارداد، انتخاب میزان اعانه صورت میگیرد که معمولاً نباید بیشتر از ۱۰% درآمد متقاضی تکافل باشد. تکافل خانواده در اوایل دههی ۱۹۸۰ میلادی در سودان، لوگزامبورگ (برای آلمان، فرانسه و انگلستان) و ۱۹۸۶ میلادی در مالزی، ۲۰۰۱ در قطر و ۲۰۰۲ در بحرین مطرح شده است (ناطق گلستان و غیورباغبانی، ۱۳۸۷ و جعفر، ۲۰۰۷، ص ۲۵۲). در طرح تکافل خانواده، بیمهگر تکافل حقبیمههای اقساطی اعضا را در حساب جداگانه واریز میکند، بخش عمدهی این مبالغ به حساب فردی[۱۰۸] اعضای حاضر در طرح و برای پسانداز و سرمایهگذاری و بخش کمتر آن به صندوق ویژه و به حساب مشترک[۱۰۹] تکافلشوندگان گذاشته میشود. حساب ویژه که در واقع حساب مدیریت ریسک است معادل حقبیمه برای ایجاد ذخیره پس از فوت میباشد و به نفع وابستگان و وارثان بیمهگذاری است که به صورت نابهنگام از دست برود و یا دچار ازکارافتادگی دائم شود، لذا در این حساب مفهوم تبرّع به کار میرود. بیمهگران تکافل مبالغی از این محل را برای پوشش حقبیمههای اعضایی که دارای شرایط لازم مانند ناتوانی کلی از پرداخت هستند، استفاده میکنند (کوپر میثمی و کؤن، ۱۹۹۹).
۴-۴-۷-۲٫ منطق وجود بیمه تکافل خانواده
ارائهی حفاظت برای فرزندان با توجه بهُ روایت سعد بن ابیوقّاص از رسول الله (ص) که فرمود فرزندان خود را ثروتمند رها کنید بهتر است از اینکه فقیر آنها را در این دنیا ترک کنید.
ایجاد امنیت مالی برای زنان بیوه با توجه به روایت صفوان بن سلیم از رسول الله (ص) که فرمود کسی که برای آسایش عائله و افراد تحت تکفّل خود کار کند مثل مجاهد فی سبیل الله است.
برقراری امنیت مالی برای کودکان یتیم با توجه به روایت سهل بن سعد از رسول الله (ص) که فرمود من و کسی که یتیم را حمایت کند مانند این دو انگشت دستم در بهشت همنشین خواهیم بود.
بدست گرفتن ابتکار عمل در زمان وقوع حادثه و ایجاد امنیت مالی جهت رفاه مادی که طبق آیهی قرآن (ربّنا آتنا فی الدّنیا حسنه و ..) پشتوانهی شرعی دارد (بالله، بی تا).
۴-۴-۷-۳٫ اصول حاکم بر قرارداد تکافل خانواده
قبل از ورود به توافق، متقاضی تکافل باید با نیت صادقانه نه به انگیزهی ایجاد سرمایهی مالی صرف، تصمیم به انعقاد قرارداد بگیرد و نسبت به بیمهنامه قصد انتفاعی صرف نداشته باشد و همزمان بر خداوند توکل کند.
این طرح به صورت مشارکتی و با توافق بر تسهیم سود بین بیمهگر و بیمه شده و ذینفعان او اجرا میشود.
شرکت تکافل موظف است وجوه حاصل از بیمهنامههای عمر را در یک فعالیت اقتصادی شرعی و در چارچوب موازین اسلامی به کار بگیرد.
منافع قرارداد در صورتیکه دارندهی بیمهنامه در زمان اعتبار قرارداد فوت کند، طبق اصول اسلامی میراث و وصیت به ورثهی او منتقل و توزیع میشود.
بیمهشده تنها متولی دریافت سرمایهی قرارداد از بیمهگر و سپس توزیع آن میان وارثان بیمهگذار با توجه به اصول ارث و وصیت است و تنها یک سهم از منافع را دریافت میدارد و در واقع ذینفع مطلق نخواهد بود.
در صورت مرگ یا از کارافتادگی بیمهگذار در مدت اعتبار قرارداد، ذینفعان بیمهنامه نباید در تکاپوی کسب همهی حقبیمه باشند بلکه مبالغ پرداختی تا تاریخ مرگ یا حادثه، به علاوه سود حاصل از آن به آنها تعلق میگیرد. همچنین با توجه به وضع مالی آنها از کمکهای خیریه شرکت تکافلگر هم بهرهمند میشوند.
اگر تکافلشونده تا زمان سررسید قرارداد در قید حیات باشد تنها حق ادعا در مورد حقبیمههای پرداختی به علاوه سود آنها به علاوه سود سهام خود از فعالیتهای اقتصادی شرکت را دارد (همان، بی تا).

برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.