شرح دشواری های کتاب مهمان نامه ی بخارا نوشته فضل الله بن …

تَرشیح: مصدر عربی، (اصطلاح بیان) برچند معنی است یکی ترشیح تشبیه است و آن ذکر چیزی است که با مشبه به ملائم باشد (لغ)
مشبهٌ به قفل است: منظور این است که در آیه مفاتح الغیب تشبیهی به کار رفته که در آن غیب مشبه و قفل مشبهٌ به می باشد و مفاتح به معنی کلیدها از نشانه ها و علامت های این است که قفل در این تشبیه، به عنوان مشبه ذکر شده است بلکه مشبه به است.
هرات: ر. ک ص۱/س۶
فقیر: ر. ک ص۷/س۴
مُقَفَّل: صفت عربی، قفل کرده . (لغ)
اِفادَت: مصدر عربی سود دادن، سود بخشیدن (لغ)
اولی: نعت تفضیلی عربی، بهتر، سزاوارتر(لغ)
مَواقِع: اسم عربی، ج موقع به معنی جاها و محلها (غیاث)
عامِّه: اسم عربی، کلمه عامه از مصطلحات شیعه است که بر اهل سنت اطلاق می کنند و خود را خاصه می نامند (تصحیحات مهمان نامه: ۳۵۹)
خَلاف: اسم عربی،علمی است که در آن کیفیت ایراد حجج شرعی و نارسایی دلائلی که هم ساز نیستند‚ بحث میشود. در حقیقت آن جدلی است که سر وکار با مقاصد دینی دارد. می گویند علم خلاف را ابوزید عبدالله بن عمربن عیسی حنفی سمرقندی ایجاد کرد: در عهد خویش عدیم النظیر بودو در شیوه خلاف و فقه مشارالیه . (تاریخ بیهقی )
مبحث دوم
فقیر فی الفور به مبحثی دیگر انتقال کرده، گفتم: حضرت پیغمبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « اذا جاء رمضان فتحت ابواب الجنّه و غلقت ابواب جهنّم و سلسلت الشیاطین»
یعنی گاهی که بیاید رمضان گشاده شود درهای بهشت و بسته شوددرهای دوزخ و دربند کشیده شوند شیطانان.
قاضی ناصر الدین در شرح مصابیح گفته: معنی گشودن در بهشت همانا اظهار آثار رحمت باشد و بر ظاهر خود نیست زیرا که گشودن در بهشت نسبت به کسی که در رمضان بمیرد مفید است و الا زنده را از گشودن دری که بدان در نتوان رفت چه فایده. و فقیر می گویم می تواند بود که بر حقیقت خود باشد و گشودن در بهشت افاضه رحمت کند همچنانچه در صندوق بگشایند و مشک فایح شود و برین تقدیر با وجود حقیقت میل به مجاز ظاهر نیست. حضرت خان فرمودند. شاید کفایت از مهیا گردانیدن باشد چنانچه گویند: در گشاده است ، درآئید. مراد آن باشد که مهیا گردد بهشت از جهت کاسبان خیرات و مواظبان بر طاعات و این در رمضان ظاهر است، فی الواقع به غایت معنی لطیف دقیق است، افاده الله تعالی. (مهمان نامه:۸)
توضیحات:
فقیر: ر.ک ص۷/ س۴
فی الفور: قید مرکب عربی، دردم، بی درنگ، همان دم، در زمان (معین)
اذا جاء: ….: برای دیدن منابع حدیث ر. ک پاورقی مهمان نامه ص ۸
قاضی ناصرالدین: اسم خاص، قاضی ناصرالدین عبدالله بن امام الدین عمربن فخرالدین محمدبن صدرالدین علی الشافعی البیضاوی مکنی به ابوسعید. از مردم بیضای فارس و صاحب تفسیر معروف موسوم به انوار التنزیل و اسرار التاویل و مشهور به تفسیر بیضاوی است. و پس از تفسیر کشاف هیچ یک از تفاسیر مانند آن مورد توجه واقع نگشته است و نزدیک پنجاه حاشیه و تعلیقیه بر آن نوشته اند…. دیگر از کتب او منهاج است شرح منتخب امام فخر رازی و شرح مطالع در منطق، ایضاح در اصول دین و غایه القصوی در فقه و طوالع در کلام و شرح کافیه ابن حاجب و شرح مصابیح بغوی و… (لغ)
اظهار: مصدر عربی، ظاهر ساختن، پدیدار کردن ، آشکارکردن (لغ)
برظاهر خود نیست: یعنی معنی ظاهری حدیث منظور نظر نیست، بلکه معنی باطنی دیگری مورد توجه می باشد که همان آشکار گردیدن آثار رحمت است.
اِفاضِه: مصدرعربی، فیض و خیر بسیار به کسی رسانیدن (آنندراج)
فایِح: صفت عربی، بوی خوش دهنده (غیاث)
تَقدیر: مصدر عربی، اندازه و قیاس و پندار (لغ)
بر تقدیر: بر قیاس و بر پندار (لغ)
مَجاز: اسم عربی، کلمه ای که در غیر معنی حقیقی خود مستعمل شود و معنی موضوع حقیقی آن متروک نشده باشد بلکه درمعنی موضوع له و غیر موضوع له علاقه ظرفیت یا مشابهت یا سبب و غیر آن متحقق باشد (لغ)
کاسِب: صفت عربی، جمع کننده و طلب کننده و حاصل کننده (لغ)
اَفادهُ الله تعالی: خداوند بزرگ او را (خان را) بهره مند گرداند.
مبحث سیم
روزی وقت افطار، مجمع علمای اطراف مجلس همایون اتفاق افتاد. حضرت خان اشارت فرمودند که مشکلی چند در میان آید تا حقایق سخنان، مستفاد خاطر لطیف پسند گردد. فقیر در آن مجلس سه سؤال کردم و هر یک را جوابی بغایت دقیق لطیف فرمودند و هر یک را مبحثی می سازم. گفتم: که در حدیث صحیحین از روایه ابوهریره رضی الله عنه آمده «کل عمل ابن آدم یضاعف الی سبعمایه ضعف قال الله تعالی الا الصوم فانه لی و انا أجزی به و فی روایه و انا اجزی به و فی روایه و انا جزاؤه» چون صوم به فرموده «فانه لی» مخصوص به حق شد اگر مقصود اختصاص طاعت است به زیادتی کرامت که صوم دارد تمامی عبادات را کراماتست که دیگری را نیست. مثلا صلوه عبادتی بدنی است اگر مشقت صوم است به ترک افطار و امساک از مفطرات از شرط اوست و دیگر کرامات که صلوه دارد، پس استثناء صوم خالی از اشکال نباشد و اگر مقصود آنست که بعضی علما در شرح او فرموده اند: که تمام اعمال ابن آدم در قیامت به عوض مظالم می ستانند به غیر صوم، پس فرموده «فانه لی» افاده این اختصاص کند. گویم اختصاص مفاد از لام را بدان مخصوص ساختن بی روایتی در معنی او صعوبتی دارد این صورت سوال بود . حضرت خان فرمودند. «الا الصوم» که مفید استثنا است از مضاعفه عمل در مستثنی منه فرا گرفته اند، پس مفهوم «انه لی» این باشد که اجر بی حساب می دهم او را، چنانچه پادشاه گوید: فلان از منست. مراد آنکه انعام بی حساب او را خواهم کرد و اگر فرضاً دیگر عبادات هم مثل این کمال یافته باشند واین وصف داشته باشند شاید سرّ استثناء «الا الصوم» گداختن بدن در ریاضت نفس باشد و شک نیست که آنست که مخصوص به حق است، زیرا که ابن آدم غیر حق همه را جهت خود می خواهد، چون خود را جهت حق خواهد و رضای او را برراحت نفس مقدم دارد هر آینه حق را به او اختصاصی خواهد بود که با غیر او از صاحبان اعمال نباشد این است معنی «فانه لی». افاده الله تعالی وخلّد ایّام خلافته و علمه وامامته که بسیار افاده صحیح فرمود و بالله التوفیق (مهمان نامه: ۸-۹)
توضیحات:
سِیُم: عدد ترتیبی، صفت نسبی، چیزی که در مرتبه سوم واقع شود. (لغ)
افطار: مصدر عربی، وقت افطار، زمان روزه گشادن (لغ)
همایون: ر.ک. ص۱/س۴
مشکل: صفت عربی، در اصطلاح اهل حدیث روایتی است مشتمل بر الفاظ مشکل که معانی آنها را اشخاص متبحر در ادبیات دریابند. آنچه بعد از تأمل و طلب مقصود از آن بدست آید. (لغ)
مُستَفاد: صفت عربی، فائده گرفته، سود برده. (لغ)
فقیر: ر. ک ص۷/س۴
بِغایَت: قید مرکب، بی نهایت و بسیار و بی اندازه (لغ)
صَحیحین: اسم خاص، چون مطلق گویند مقصود صحیح مسلم و بخاری است. (لغ)

یک مطلب دیگر:
دسترسی به منابع مقالات :تحلیل الگوی پوشش ریسک و بیمه در نظام مالی اسلامی ( مطالعه تطبیقی آراء دانشمندان اسلامی)- ...

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.