سامانه پژوهشی – شرح دشواری های کتاب مهمان نامه ی بخارا نوشته فضل الله بن روزبهان …

۱۳- حل تجرید.
۱۴- تعلیقات بر محالات، این دو اثر(تعلیقات بر محالات و حل تجرید) در شیراز به رشته تحریر در آمده است.
۱۶- مقاصد در علم کلام .
۱۷- تلخیص و تحقیق کتاب کشف الغمه فی معرفه الائمه تالیف شیخ علی بن عیسی الاربلی.
۱۸- شرح وصایای خواجه عبدالخالق غجدوانی مشتمل بر یک مقدمه و سه باب در احوال شیخ و سلسله ی مشایخ و خلفای وی.
۱۹-حواشی و تعلیقات بر کتاب شرح المواقف فی علم الکلام ، تألیف عبد الرحمن ابن احمد لاهیجی)
۲۰- حواشی و تعلیقات بر کشاف؛ این حواشی و تعلیقات را در تبریز هنگامی که در اثر مخالفت با قاضی صفی الدین عیسی ساوجی وزیر اعظم سلطان یعقوب گوشه نشینی اختیار کرده بود، نوشت.
۲۱- رساله ای در مناقب پیر جمال اردستانی: سخاوی در شرح حال فضل الله این کتاب را جزء آثار او نقل کرده است.
۲۲- پس از اتمام تاریخ عالم آرای امینی، فضل الله قصد داشت شرحی بر «صحیح مسلم» بنویسد.» .(ستوده، ۱۳۳۵: مقدمه)
۲-۳- سبک شناسی اثر
« مهمان نامه ی بخارا» از جمله تألیفات تاریخی اوایل قرن دهم است ، که به خواست محمد خان شیبانی، خان ازبک ها و نواده ی چنگیزخان مغول ، به رشتهی تحریر در آمده است.
ملک الشعرای بهار در کتاب سبک شناسی خود می نویسد: « در عصر مغول با آنکه ضربت مهلکی به معارف ایران وارد آمد و کتاب و مجامع و مخازن و رصدگاهها و سایر مراکز علمی اثری نماند، تنها از لحاظ علقه ای که چنگیز و قوم او به یادکردن ذکر پدران و باقی ماندن ذکر خود ابراز می داشتند، فن تاریخ مورد توجه و اعتنا قرار گرفت، این معنی دو سبب عمده داشت، یکی علاقه قوم مغول به بقای ذکر، دیگر وقایع بزرگی که در این دوره اتفاق افتاد.» (بهار، ۱۳۷۵: ج۳، ۱۶۹)
در سبک شناسی نثر باید به واژه ها و عبارات به کار رفته ، دقت زیادی شود . زیرا که نویسنده آنها را به کار می برد تا جمله ای مزیّن یا ساده را نشان دهد. به خصوص در نثر های متکلّف که نویسنده با تأمل و دقت فراوان واژه گزینی می کند.
((هدف این گونه نثرها نخست تناسب لفظی و آرایش کلام و سپس وسعت بخشیدن به دایرهی اغراض و معانی است با استفاده از صنایع لفظی و ارکان زینتی که به طریقی به این دو منظور کمک می کند. ارکان زینتی، ارکانی هستند که به ارکان اصلی جمله اضافه می شوند. و هدف از تألیف کلام، ابداع واستعمال هر چه بیشتر ارکان زینتی است. ارکان زینتی در آغاز به صورت کلمات مترادف ومتوازن یا مسجع و مرصع و سپس به صورت ترکیباتی از این گونه در جمله راه می یابد و بدین ترتیب جمله با قبول و استعمال اجزایی، بیش از آنچه برای بیان معنی لازم و ضروری است از روش مرسل به مسیر اطناب و تطویل می افتد.)).(خطیبی ، ۱۳۷۵: ۵۹)
در واقع ما در« مهمان نامه ی بخارا» با دو سبک بینابین و مصنوع مواجه می شویم. که هر قسمتی از کتاب به تناسب موضوع، دارای سبکی خاص است. اگر بخواهیم از مقدمه شروع کنیم، باید بگوییم که بر خلاف اکثر مقدمه های کتاب های تاریخی، این کتاب دارای مقدمه ای کوتاه و ساده است و تنها در توصیف محمد خان شیبانی است که قلم نویسنده کمی به سمت تصنّع می رود. بخش بعد مربوط به مسائل فقهی و کلامی است که در این قسمت با نثری سنگین ، سرد و دشوار رو به رو می شویم. البته با توجه به موضوع که همان فقه و کلام بوده، انتظار چنین نثری را داریم، اماگاهی پیچیدگی آن، در حد افراط است و غیر قابل فهم می گردد. در بخش تاریخی کتاب همواره با یک ناهمواری که بین نثر بینابین و متکلّف است روبه رو می شویم. در واقع نویسنده هر جاکه دستش را برای توصیف باز می بیند، باکمال مهارت در آوردن مترادف ها و انواع سجع، کنایه و تضمین ، کلام را تزیین کرده و نثر را به سمت تصنّع و تکلّف می کشاند و هرگاه که هدفش دادن خبر است، قلمش به سمت نثری ساده تر پیش می رود و ما را با سبک بینابین مواجه می کند.
فضل الله شعر هم می گفته است. و در مهمان نامه اشعاری از او داریم که تاکید کرده، خودش آنها را سروده« دراین تألیف از اشعار سابقیان تلفیقی نموده نشد مگر با اشعار به ذکر قائل او. و جواهر نظمش تمامی از معدن خاطر کسیر استخراج یافت.» (مهمان نامه،۱۳۵۵ : ۳۵۶) . اما سروده هایش، شعرهایی کم مایه و سست است و از لحاظ ادبی در مرتبه ای پایین قرار دارد. فضل الله تقریباً پس از هر توصیفی، شعری از آن توصیف می سراید، که الحق توصیفاتی که به نثر بیان می کند، زیبا و جالب و نشان دهنده ی قدرت قلم و دقت اوست، اما اشعارش هیچ گاه به پایه ی نثرش نمی رسد.و او را به عنوان شاعری برجسته،نشان نمی دهد.
آقای موحّد در مقدمه ی سلوک الملوک در مورد سبک و شخصیت فضل الله این گونه می نویسد: پیش از همه با شخصیت فضل الله با عنوان نویسنده و شاعر آشنا شویم که کم بهاترین و بی رمق ترین جنبه های وجود اوست. سبک پرتکلف و ناهموار فضل الله حتی در تاریخ عالم آرا که یادگار دوران جوانی و نشاط اوست، خواننده را ناراحت می کند. « مهمان نامه ی بخارا» نیز به تعبیر خود نویسنده، مشحون از « تشبیهات غریبه و کنایات عجیبه» است و « سلوک الملوک» را از نظر نویسندگی نمونه رکاکت بیان و سستی و تعقید باید به شمار آورد. چه در این کتاب وی با متون فقهی عربی سروکار داشته که در بیشتر موارد به ترجمه لفظ به لفظ آنها اکتفا ورزیده و کلام خود را سردتر و ثقیل تر ومتکلّف تر ساخته است. شعر فارسی فضل الله هم ممتازتر از نثرش نیست.(موحد، ۱۳۶۲: مقدمه)
حال ویژگی های سبکی مهمان نامه را به لحاظ زبانی، فکری و ادبی ،به طور جداگانه و به اجمال ذکر می کنیم.
۲-۳-۱ ویژگی های زبانی
۱- استفاده فراوان از آیات قرآن واحادیث نبوی
۲- در آمیختگی نظم ونثر
۳- وفور لغات عربی، بیش از ۵۳ درصد لغات عربی است.
۴- استفاده فراوان از کلمات ترکی و مغولی: قلپاق، اولجه، قنق، وشاق، یراق، یرلیغ، یساول، تنسوق و …
۵- استفاده از اشعار ترکی و عربی .
۶- استفاده از کلمات مترادف: اطراف و اکناف، احمال و اثقال، زاد و راحله ، دوری و مهجوری و …
۷- استفاده از القاب و عناوین: حضرت سلطان نامدار، دره التاج سلطنت و اقتدار، درّی فلک حشمت و وقار، صاحب مهد عزت خانی، ولی عهد سعادات خاقانی، السلطان الجلیل العظیم الشان ابوالخیر سلطان. (مهمان نامه :۵)
۸- مطابقهی صفت و موصوف بر طبق دستور عربی: مشاهده کافیه. لطیفه غیبیه. کوه های مصنوعه. عوارض مهلکه ، امراض مختلفه ، امراء عظام. جبال شوامخ. جنود عساکر و…
۹- تتابع اضافات:
به سواد مداد امداد اجناد بیاض آن صفحه سیم فام را می فرسودند.(مهمان نامه: ۱۱۶) بسط مواید عوارف و نشر عواید نعم ذوارف(همان: ۱۳۲)
۱۰- جمع بستن با ات: التفاتات. متراکمات. سحابیات و …
۱۱- استفاده از و جه وصفی افعال:
در وسط دریای اخضر اشجار قنطره ای جدار از سیم کشیده، یا امتداد خیط ابیض صبح است برکنارهی افق نیلگون دمیده. (مهمان نامه:۱۱۶)
۱۲- اطناب به سبب آوردن کلمات مترادف، وجوه وصفی، ایات و احادیث، عبارات عربی، شعر، بازی های لفظی و…
۲-۳- ۲ ویژگی های فکری
۱-برجستگی علمی: نویسنده فردی فاضل و عالم بوده و تمام علوم زمان خود را فرا گرفته است . و تألیفات گوناگون او این مسئله را به خوبی نشان می دهد.
اقتداری در کتاب لارستان کهن در مورد فضل الله این گونه می نویسد: ((فضل و دانش وی در علوم مختلف فقه ، حدیث،تفسیر ، تاریخ، حکمت، و سایر علوم نقلیه و عقلیه به حد کمال رسیده و در علوم مختلفه ی مذکور تصانیف نفیسی دارد که با وجود انتقالات زیاد در دیار مختلف و عدم استقرار همه جا به تألیف و تصنیف می پرداخته است و بدیهی است بسیاری از این تألیفات در این انتقالات و دربدری های اضطراری مفقود و ضایع شده است . احوال وی در اغلب مراجع کم و بیش ضبط است و همه او را به دانش زیاد و علّو مقام ستوده اند. مخصوصاً گویا در علم حدیث سرآمد روزگار خود بوده.))(اقتداری،۱۳۳۴: ۱۹۱)
اما متأسفانه چندان از مقام علمی او یاد نمی شود . و در بسیاری از کتاب های مرجعی که نام بزرگان را می بینیم ، اسمی از او برده نمی شود. علت این گمنامی را آقای محمدامین خنجی در مقاله ای این گونه بیان می کنند: ((هرچند مراجع مختلفی کم و بیش از احوال و آثار وی یاد کرده اند ، ولی چون سخت مبغوض و مورد تعاقب شاه اسماعیل بود بالطبع کسی را یارای آن نبود که کما ینبغی عالم و دانشمند مؤثرالوجودی مانند او را که در عین حال معروفیت هم داشت معرفی نماید . لذا آنچه آن زمان درباره ی او نوشته اند مختصر و آمیخته به ابهام است . ابهام از این جهت که او دوستدار اهل بیت و ائمه اطهار بود ، ولی با خلط مبحث او را به دشمنی با آنان متهم کردند. بدیهی است مورخین بعدی به نقل و اقتباس از قول سابقین اکتفا نموده و خود در پی تحقیق و قضاوت در اتهاماتی که به او وارد کرده اند برنیامده اند)).(خنجی،۱۳۳۵ج۴: ۱۷۷)
۲-دین داری و تعصّب: فضل الله فردی مذهبی است ، و این را از استفاده فراوان آیات و احادیث که در سرتاسر کتاب مشاهده می شود ،می توان دید. وی فردی متشرّع است ،تا جایی که خود شخصاً در جنگ و جهاد شرکت کرده و آن را واجب عینی می داند .(همراه خان بودن در این سفر بر همه کس واجب شد ، حضرت خان تکبیری فرمایند که در این سفر فقیر عزم تخلّف از خدمت ندارم).(مهمان نامه:۴۴)
فضل الله سخت طرفدار سنّت بوده و به مذهب خود تعصّب می ورزیده، تا آنجا که به خاطرکینهی شدیدش به صفویان شیعی مذهب، ترک وطن کرده، و از هر فرصتی برای تحریک پادشاهان به جنگ با صفویان بهره می جوید و آنان را بدتر از کفار افرنج می داند(طایفه کلاه سرخ بدتر از کفار افرنجند ومقاتله با ایشان افضل از مجاهده با کفار افرنج).(مهمان نامه،۴۵)

یک مطلب دیگر:
بررسی رابطه فرهنگ سازمانی و پیاده سازی نظام مدیریت ‌دانش در- قسمت ۳۰

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است